Vai trò của NGO trong cơ chế UPR (Người dịch: Quỳnh Vi)

upr17Vài năm trở lại đây, khái niệm “xã hội dân sự” được nhắc đến nhiều hơn ở Việt Nam. Các tổ chức phi chính phủ (NGO) có vẻ như được quan tâm nhiều hơn, thậm chí còn được cho là sẽ đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc cải tạo xã hội, bảo vệ nhân quyền, nâng cao chất lượng sống cho người dân. Đặc biệt, khối XHDS đã bắt đầu tham gia tích cực vào việc tận dụng các cơ chế nhân quyền quốc tế, như UPR, để bảo vệ quyền con người ở trong nước.

Vậy XHDS, mà cụ thể là các NGO, có thể tham gia như thế nào vào UPR?

Dưới đây, VietnamUPR xin giới thiệu bản dịch “Vai trò của NGO” từ trang web UPR-info của Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc.

Kiểm điểm Định kỳ Phổ quát (UPR) là một hoạt động được thực hiện theo quy định ở mức quốc gia. Tuy nhiên, dù vai trò bị hạn chế trong các cuộc đối thoại tương tác, các tổ chức phi chính phủ (NGO) có nhiều cơ hội tham dự và ảnh hưởng đến quá trình kiểm điểm định kỳ.

Các tổ chức NGO có thể tham dự dưới năm hình thức chính sau đây:

  • Tham gia vào các cuộc tham vấn quốc gia được tổ chức bởi chính quyền quốc gia đang bị kiểm điểm;
  • Gửi tài liệu về tình hình nhân quyền trong nước;
  • Vận động các thành viên của Nhóm Làm việc;
  • Tường trình trước Hội đồng Nhân quyền trong buổi báo cáo định kỳ;
  • Theo dõi và tham gia thực hiện các đề nghị được đặt ra cho quốc gia bị kiểm điểm.
  1. Trước khi kiểm điểm
  • Tham gia vào các cuộc tham vấn quốc gia

Nhằm để viết một bản Báo cáo Quốc gia đệ trình lên Hội đồng Nhân quyền (HRC) xem duyệt, quốc gia bị kiểm điểm được khuyến khích tổ chức “một tiến trình tham vấn rộng rãi ở tầm quốc gia với các bên liên quan”(theo Nghị quyết LHQ A/HRC/RES/5/1).  Các cuộc tham vấn này nên diễn ra ít nhất là một năm trước thời hạn kiểm điểm định kỳ ở các thành phố, các vùng khác nhau trên toàn quốc và kèm theo sự tham dự rộng rãi của các tổ chức xã hội dân sự như các cơ quan quốc gia, các NGO, các tổ chức bảo vệ nhân quyền, các hội đoàn địa phương, các tổ chức nhân dân, công đoàn, đại diện các dân tộc thiểu số, v.v…

Các NGO có thể nhân cơ hội này để mở một cuộc vận động toàn quốc để thúc đẩy UPR và giúp công chúng và truyền thông chú ý đến nó.

  • Gửi tài liệu, thông tin về tình hình nhân quyền trong nước

Kiểm điểm định kỳ của một quốc gia được dựa vào ba bản báo cáo:

  1. Một bản Báo cáo Quốc gia được chuẩn bị bởi chính quyền về tình hình nhân quyền trong nước;
  2. Một biên bản chuân bị bởi Văn phòng Cao ủy Nhân quyền (OHCHR) với những thông tin từ các nhóm thỏa ước, các quy trình đặc biệt và các cơ quan LHQ như UNDP và UNICEF;
  3. Một bản tóm lược gồm 10 trang được soạn bởi OHCHR với các thông tin từ xã hội dân sự.

Bất kỳ tổ chức XHDS, tổ chức nhà nước, NGO, tổ chức bảo vệ nhân quyền, hiệp hội địa phương, tổ chức nhân dân, nhóm dân tộc thiểu số đều có thể nộp tường trình gửi tài liệu thông tin lên Cao ủy Nhân quyền bất kể có hay không có tiêu chuẩn ECOSOC.

Mỗi bản tường trình cá nhân được giới hạn trong 2815 chữ, không tính phần chú thích ở cuối trang hay phần phụ lục. Mỗi bản tường trình chung của một liên minh giữa các NGO (gồm từ 2 NGO trở lên) có thể sử dụng 5630 từ. Mỗi NGO chỉ có thể nộp một bản tường trình cá nhân nhưng có thể đứng tên trong bao nhiêu bản tường trình chung tùy theo ý của tổ chức đó.

Những bản tường trình này cần phải tuân thủ những huớng dẫn kỹ thuật, http://www.upr-info.org/sites/default/files/general-document/pdf/technicalguideen.pdf, (được chỉnh sửa vào tháng 10 năm 2013 để dùng cho hệ thống trực tuyến mới).  Xin đọc những hướng dẫn đó cẩn thận.

Những bản tường trình này cũng phải được nộp lên OHCHR bằng hệ thống trực tuyến mới. Các tổ chức NGOs trước tiên phải ghi danh trên trang mạng của OHCHR, tại địa chỉ https://uprdoc.ohchr.org/Account/Login.aspx?ReturnUrl=%2f, (phương thức ghi danh này có thể được tiến hành bất cứ lúc nào, không nhất thiết phải chờ đến thời hạn chót để ghi danh). Khi một bản tường trình được hoàn thành, người nộp phải đăng nhập vào hệ thống trực tuyến và tải lên đó văn bản tường trình. Bản tường trình mới nộp sẽ được liệt kê trong hệ thống.

Thời hạn chót để nộp bản tường trình và tài liệu là khoảng 6-8 tháng trước khi có buổi kiểm điểm định kỳ.  Những bản tường trình nộp trễ sẽ không được xem xét.

Bản Báo cáo Quốc gia – văn bản chuẩn bị, bản tóm lược, và những bản tường trình của các tổ chức NGO – sẽ được phổ biến trên trang nhà của OHCHR khoảng sáu tuần trước khi bắt đầu của nhóm làm việc UPR.

  • Vận động các quốc gia khác:

NGO có thể vận động các nước khác để có được sự quan tâm của họ vào những vấn đề chi tiết để có thể đưa các vấn đề này ra thảo luận trong phần đối thoại tương tác dưới dạng câu hỏi và/hoặc là đề nghị. Những vấn đề đó cũng có thể được nêu lên bằng những câu hỏi được đề xuất trước.

Vì số lượng các tổ chức NGO nộp bản tường trình cao, không phải tất cả cảc vấn đề đều gây được sự chú ý của các thành viên của Nhóm Làm việc hay được đưa vào những bảng tổng kết của OHCHR. Do đó, vận động là một phần trọng yếu của quá trình, nhằm đảm bảo cho tất cả các vấn đề cần được quan tâm đều được mang ra thảo luận ở phần đối thoại tương tác.

Các cuộc vận động có thể được tiến hành ở Geneva hoặc ở quốc gia bị kiểm điểm:

  • Ở quốc gia đang bị kiểm điểm: các cuộc vận động có thể diễn ra tại nước đó thông qua các đại sứ quán. Vận động theo đường này phải được hoàn tất từ 3-4 tháng trước ngày kiểm điểm vì tất cả thông tin đều phải được gửi đến chính quyền trung ương và cơ quan thường trú ở Geneva.
  • Tại Geneva: Các tổ chức vận động nên đến Geneva ít nhất là một tháng trước khi cuộc kiểm điểm bắt đầu vì việc soạn thảo một bản tuyên bố sẽ mất khá nhiều thời gian và nhất là sự bàn bạc trao đổi giữa chính quyền trung ương, đại sứ quán của nước bị kiểm điểm và Geneva. Tuy nhiên, có những phái đoàn đại biểu sẽ chấp nhận các câu hỏi và khuyến nghị một vài ngày trước khi cuộc kiểm điểm xảy ra, nhưng đó là những trường hợp hiếm hoi.  Để có hiệu quả hơn, nên liên lạc các đại diện sẽ tham gia UPR và Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc.  Thông tin liên lạc của các cơ quan đại diện thường trú Geneva có ở đây: http://www.unog.ch/80256EE600582E34/%28httpPages%29/8CEC446B720477DA80256EF8004CB68C?OpenDocument&expand=1&count=10000#1

Để cho việc vận động của các NGO được thuận tiện, UPR Info tổ chức các buổi “Gặp mặt trước kiểm điểm” tại Geneva giữa các NGOs và các cơ quan đại diện thường trú. 1-2 tháng trước cuộc kiểm điểm, ban tổ chức sẽ sắp xếp để có một cuộc họp trong vòng một tiếng đồng hồ về quốc gia bị kiểm điểm và nhường diễn đàn cho các tổ chức NGO của quốc gia đó cũng như các NGO quốc tế để tóm tắt tình hình nhân quyền của quốc gia đó với các cơ quan đại diện thường trú.

Khi gặp gỡ các đại biểu, cho dù ở quốc gia bị kiểm điểm hay ở Geneva, việc quan trọng là phải tập trung vào những vấn đề được ưu tiên và trình bày khoảng 4 hoặc 5 câu hỏi rõ ràng và các khuyến nghị trong một văn bản ngắn gọn từ một đến hai trang. Việc này sẽ cho phép những đại biểu đó dễ dàng bổ sung văn bản này vào phần phát biểu của họ.

Những khuyến nghị nên là những hành động cụ thể. Nói về vấn đề này, Giáo sư Edward R. McMahon của trường Đại Học University of Vermont đã triển khai một thang điểm từ 1-5 để dùng cho việc đánh giá các hành động cụ thể được đòi hỏi bởi các khuyến nghị. Những khuyến nghị được đánh giá hạng 5 là những khuyến nghị với những phương án cụ thể để áp dụng (ví dụ: “Tạo ra một cấu trúc…”) và không phải là một mục tiêu thay đổi (ví dụ “Xóa bỏ…”).  Vì vậy, những khuyến nghị xếp loại 5 được khuyến khích mạnh mẽ để thúc đẩy việc thực thi và giám định.

Xin lưu ý rằng các thành viên troika không có sức ảnh hưởng nào lớn hơn các quốc gia khác và họ cũng không nhất thiết phải tham gia diễn đàn trong lúc buổi kiểm điểm được diễn ra.

  1. Trong lúc tiến hành kiểm điểm
  • Tham dự buổi kiểm điểm

Các tổ chức xã hội dân sự không được phép tham gia diễn đàn trong lúc buổi kiểm điểm được diễn ra nhưng họ được phép có mặt trong phòng họp.

  • Tổ chức một buổi họp mặt ngoài lề phiên họp

Cũng như trong lúc họp Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc, NGO có cơ hội tổ chức những sự kiện trong thời gian buổi họp của Nhóm Làm việc. Tuy nhiên, các sự kiện ngoài lề không nên được tổ chức để vận động vào ngày trước ngày bắt đầu phiên kiểm điểm vì nó khó làm nên ảnh hưởng gì đến các bài diễn thuyết của các đại biểu. Vận động ở Geneva cần làm từ 1-2 tháng trước buổi kiểm điểm.

  • Tổ chức một buổi trình chiếu webcast trong quốc gia bị kiểm điểm

Mỗi buổi kiểm điểm được “webcasted”, có nghĩa là được quay lại bởi Liên Hiệp Quốc và trình chiếu trực tiếp và sau đó được lưu trữ lại trên trang nhà của Liên Hợp Quốc, http://webtv.un.org/meetings-events/human-rights-council/universal-periodic-review/

Các NGOs có thể tổ chức một buổi chiếu phim ở môt rạp hát hay trong một phòng hội nghị để trình chiếu buổi kiểm điểm và mời các tổ chức dân sự, giới truyền thông, các đại biểu Quốc Hội, các lực lượng đối lập, các tổ chức Liên Hợp Quốc, v.v.

  • Tổ chức họp báo

Ngay sau buổi kiểm điểm, NGO có thể tổ chức họp báo hay ban ra các tuyên cáo báo chí để chia sẻ nhận định của họ về buổi kiểm điểm.

III. Giữa buổi kiểm điểm và ngày thông qua bản báo cáo tại Hội đồng Nhân quyền

  • Vận động quốc gia bị kiểm điểm chấp thuận các khuyến nghị

NGO nên vận động quốc gia bị kiểm điểm chấp thuận càng nhiều khuyến nghị càng tốt. NGO cũng nên đảm bảo là chính phủ bị kiểm điểm nộp lại cho Hội đồng Nhân quyền một phần “phụ lục” trong đó có nêu ra những phản hồi rõ ràng và đầy đủ đối với từng khuyến nghị nhận được.

  1. Trong lúc tham gia ngày thông qua bản báo cáo tại Hội đồng Nhân quyền
  • Soạn thảo một bài diễn văn

Trong quá trình thông qua báo cáo của Nhóm Làm việc tại phiên họp toàn thể ở HRC (thông thường là vài tháng sau buổi kiểm điểm), có 20 phút được dành cho các NGO để phát biểu.  Tổng cộng có 10 NGO, mỗi NGO có 2 phút.

Để được phát biểu, NGO phải đăng ký trực tuyến lúc 2 giờ chiều, giờ Geneva (CET), ngày thứ sáu trước khi buổi họp HRC và đích thân xác nhận danh sách những người được phát biểu tại tiếp tân của Phòng XX một ngày trước ngày phát biểu.  Mười chỗ sẽ được chỉ định theo hình thức ai đăng ký trước thì sẽ được. Mẫu đơn trực tuyến có thể tìm được ởđây: https://ngoreg.ohchr.org/Account/Login?ReturnUrl=%2F

Trước khi đăng ký, các NGO cần phải mở tài khoản đăng nhập tại đây: https://ngoreg.ohchr.org/Account/Register

Những thông tin chi tiết có thể tìm thấy tại bảng hướng dẫn của OHCHR.

NGOs cũng có thể chuyển một bản quay video của bài diễn văn thay vì trực tiếp đến Geneva.  Chọn lựa này sẽ được đưa cho các NGO có tham dự vào quá trình quốc gia hoặc đã gửi những đóng góp cho bản tổng kết đánh giáđược chuẩnbị bởi OHCHR. Những điều kiện để tham gia gửi video là không có văn phòng hay đại diện tại Geneva và không có những cá nhân được chính thức công nhận trong phiên họp xác đáng của Hội đồng. NGO cần phải thông báo trong đơn trực tuyến là họ muốn tham gia bằng cách gửi video. Hướng dẫn cách gửi bài diễn văn bằng video ở đây: http://www.upr-info.org/sites/default/files/general-document/pdf/-guidelinesngovideostatements.pdf

  • Nộp lên một bản tường trình

Như bất kỳ phiên họp toàn thể của Hội đồng Nhân quyền, NGO có thể gửi vào những bản tường trình cho bất kỳđiều khoản nào, kể cả “điều khoản số 6” là phần được dành cho UPR.  Tuy nhiên, bảng tường trình thì kém hiệu quả hơn những bài diễn văn.

Để biết thêm chi tiết làm cách nào để tham gia diễn đàn cũng như nộp các bản tường trình, hãy xem thêm trên trang nhà của HRC: http://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/ngo.htm

  1. Giữa hai lần kiểm điểm định kỳ

Các quốc gia bắt buộc phải thực hiện các khuyến nghị mà họđã chấp thuận và bất kỳ cam kết nào mà họ tình nguyện đưa ra.  Đến lần kiểm điểm tiếp theo, họ sẽ bị kiểm điểm về những việc thực thi các khuyến nghị và cam kết và về các tình hình quyền con người trong nước kể từ lần kiểm điểm trước.

NGO đóng một vai trò lớn giữa hai lần kiểm điểm. NGO có thể làm các việc sau:

  • Phổ biến đến người dân những khuyến nghị và cam kết;
  • Theo dõi các hành động thực thi;
  • Tham gia đối thoại với chính phủ quốc gia bị kiểm điểm để về sự thực thi;
  • Báo cáo quá trình lên Hội đồng Nhân quyền bằng cách soạn thảo một bản tường trình tại bất cứ “cuộc tranh luận chung” nào dưới điều khoản số 6.

Bạn có thể tìm hiểu thêm thông tin với Bản chỉ dẫn cho việc theo dõi tiếp tục tại đây: http://www.upr-info.org/followup/stable/Civil_society_kit.pdf

Nguồn: http://www.upr-info.org/en/how-to/role-ngos

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s